क्षेत्र कौंडण्यपूरची अंबिका माता आणि अमरावतीची अंबादेवी ही जागृत शक्तीपीठे.

प्रतिनिधी पवन शिरभाते आर्वी जिल्हा वर्धा.

 "द्वापार युगातील भगवान श्रीकृष्ण आणि माता रुक्मिणी यांच्या विवाहाच्या कथेचा इतिहास या दोन्ही मंदिरांशी अत्यंत घट्टपणे जोडलेला आहे.'रुक्मिणी हरण' कथेचे साक्षीदार म्हणजे अमरावतीची अंबादेवी आणि कौंडण्यपूरची अंबिका माता होय.भगवान श्रीकृष्ण आणि विदर्भराज्ञी माता रुक्मिणी यांची विवाहकथा. या दोन मंदिरा सोबत जोडलेली आहे.वाशिष्ट नदीच्या काठावर वसलेले श्री क्षेत्र कौंडण्यपूर येथील अंबिका माता मंदिर आणि दुसरे अमरावती शहराच्या मध्यभागी असलेले श्री अंबादेवी मंदिर. या दोन्ही मंदिरांचे महात्म्य आणि त्यांच्यातील आश्चर्यकारक साम्य भाविकांच्या मनाला भक्तीरसात चिंब करते.

कौंडण्यपूर (पूर्वीचे कुंडीनपूर) हे द्वापार युगात विदर्भ राज्याची राजधानी आणि राजा भिष्मकाचे नगर होते. येथेच माता रुक्मिणीचा जन्म झाला. रुक्मिणीचा विवाह तिच्या इच्छेविरुद्ध शिशुपालाशी ठरवला गेला होता. लग्नाच्या दिवशी कुलदेवीचे पूजन करण्याची प्रथा होती. रुक्मिणी पुरातन अंबिका माता मंदिरात गौरी पूजनासाठी आली होती.

 रुक्मिणीने मनोमन श्रीकृष्णाला पती मानले होते.रुक्मिणी माता जेव्हा मंदिरातून पूजा करून बाहेर पडली, त्याच वेळी भगवान श्रीकृष्णाने तिचे रथात हरण केले आणि तिला द्वारकेकडे घेऊन गेले. या घटनेमुळे या मंदिराला 'रुक्मिणी हरण भूमी' म्हणून जगभर ओळखले जाते.

 हे क्षेत्र 'विदर्भाचे पंढरपूर' म्हणूनही ओळखले जाते.

अमरावती शहराचे नाव ज्या देवीवरून पडले, ते म्हणजेच हे श्री अंबादेवी मंदिर. हे मंदिर अधिक प्राचीन आहे.मंदिराच्या गाभाऱ्यात अंबादेवीची वाळूची (पाषाणाची) अतिशय देखणी, शांत आणि गंभीर ध्यानस्थ मुद्रा असलेली मूर्ती विराजमान आहे. येथे नानाविध सुवर्णादि अलंकार आणि सोन्याचा मुलामा चढवलेला मुखवटा देवीला परिधान केला जातो.

• ऐतिहासिक महत्त्व: हे मंदिर इतके जुने आणि पूजनीय आहे की, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातही त्यांच्या विवाहाची पहिली पत्रिका या अंबादेवीच्या चरणी अर्पण करण्यात आली होती. या मंदिराच्या मागेच श्री एकवीरा देवीचेही प्राचीन मंदिर आहे.

 कौंडण्यपूरची 'अंबिका' आणि अमरावतीची 'अंबा' या दोन्ही देवी माता दुर्गेचे/पार्वतीचेच अवतार आहेत. दोन्ही ठिकाणी मातेच्या अत्यंत शांत आणि मातृवात्सल्य रूपाची पूजा केली जाते.

रहस्यमयी भुयाराची कथा: स्थानिक मान्यतांनुसार, कौंडण्यपूरच्या अंबिका माता मंदिरापासून ते अमरावती शहराच्या अंबादेवी मंदिरापर्यंत एक प्राचीन आणि गुप्त भुयार (Tunnel) अस्तित्वात होते. याच भुयाराचा वापर करून श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी सुरक्षितपणे निघून गेले, अशीही एक श्रद्धा भाविकांमध्ये आहे.

 माता रुक्मिणीला जसा तिचा इच्छित वर (भगवान श्रीकृष्ण) प्राप्त झाला, तसाच आशीर्वाद मिळवण्यासाठी आजही विदर्भातील लाखो नववधू तरुणी लग्नापूर्वी किंवा लग्नानंतर या दोन्ही देवींच्या चरणी नवस बोलतात आणि कौटुंबिक सुखासाठी प्रार्थना करतात.