गंगाखेडचा बालाजी महोत्सव : दहा दिवसांचे वाहनोत्सव आणि भोई समाजाचे मानकरी स्थान

गोदावरीच्या दक्षिण तीरावर वसलेल्या गंगाखेडला ‘दक्षिण काशी’ म्हणून ओळखले जाते. येथील प्राचीन श्री व्यंकटेश बालाजी मंदिर मराठवाड्यातील ‘प्रति बालाजी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. महाराष्ट्रातील बालाजींचे पहिले मंदिर म्हणूनही याची ख्याती आहे. तिरुमला-तिरुपतीच्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये या मंदिराचा उल्लेख ‘खेटकपूर’ या नावाने आढळतो. अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रभू बालाजींचे परमभक्त आनंदराय स्वामी महाराज यांनी हे मंदिर उभारले.

या मंदिरात दरवर्षी अश्विन शुद्ध प्रतिपदा ते कोजागिरी पौर्णिमा या काळात भव्य दसरा महोत्सव साजरा होतो. हा उत्सव शेकडो वर्षांपासून (काही संदर्भानुसार पाचशे वर्षांपासून) चालत आलेला आहे. या महोत्सवाचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे दहा दिवस चालणारे विविध वाहनांवरील बालाजींचे ग्रामप्रदक्षिणा सोहळे आणि त्यामागील मानकऱ्यांची पारंपरिक व्यवस्था. यात भोई समाजाला विशेष मानाचे स्थान आहे.

*भोई समाजाचे पारंपरिक मान*

गंगाखेडच्या बालाजी दसरा महोत्सवात भोई समाजाला पालखी वाहून नेण्याचा मान मिळालेला आहे. हा मान पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला आहे. भोई समाज पारंपरिकरीत्या पाणीपट्टी, मच्छीमार आणि वाहन/पालखी वाहून नेण्याच्या कामाशी संबंधित असल्याने मंदिर परंपरेत त्यांना हा विशेष अधिकार दिला गेला आहे. उत्सवादरम्यान पालखीची जबाबदारी भोई समाजातील मानकऱ्यांकडे असते. ते श्रद्धेने आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने ही सेवा पार पाडतात.

महोत्सवात एकूण ३२ बलुतेदार घराण्यांना मानाचा विडा देऊन विविध कामांची जबाबदारी सोपवली जाते. यात भोई समाज हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. चौधरी, शेटे, महाजन, पाठक, दलाल, तमखाने यांसारख्या घराण्यांबरोबरच भोई समाजाचे इतर समाज बांधव जसे गवते, लहाने, खंडागळे, घटमल, भास्कर हे देखील उत्सवाच्या यशस्वी आयोजनात सक्रिय सहभागी असतात.

*दहा दिवसांचे वाहन सोहळे*

अश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापना होऊन महोत्सवास सुरुवात होते. त्यानंतर दररोज वेगवेगळ्या वाहनांवरून प्रभू बालाजींची मिरवणूक काढली जाते. ही मिरवणूक केवळ धार्मिक विधी नसून शहराच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे.

**वाहनांचा क्रम खालीलप्रमाणे आहे :**

1. **पहिला दिवस – ध्वज वाहन** : ध्वज असलेल्या वाहनातून मिरवणूक सुरू होते.

2. **दुसरा दिवस – नाग वाहन** : नागाच्या स्वरूपातील वाहनावरून प्रभूंची प्रदक्षिणा होते.

3. **तिसरा दिवस – मोर वाहन** : मयूर (मोर) वाहनावर बालाजी विराजमान होतात.

4. **चौथा दिवस – वाघ वाहन** : वाघाच्या वाहनातून ग्रामप्रदक्षिणा होते.

5. **पाचवा दिवस – तोंड हाल्या हत्ती व पालखी** : ‘तोंड हाल्या’ हत्तीवरून मिरवणूक काढली जाते. सायंकाळी पालखीतूनही विशेष मिरवणूक निघते. **या पालखीचा मान भोई समाजाकडे असतो.**

6. **सहावा दिवस – अंबारी हत्ती** : अंबारी हत्तीच्या वाहनावरून शोभायात्रा होते.

7. **सातवा दिवस – सूर्य व चंद्र वाहन** : सकाळी सूर्यवाहनातून आणि सायंकाळी चंद्रवाहनातून मिरवणूक काढली जाते.

8. **आठवा दिवस – मारुती वाहन** : मारुती (हनुमान) वाहनावरून प्रभूंची प्रदक्षिणा होते.

9. **नववा दिवस – गरुड वाहन** : गरुडवाहनावरून बालाजींचे आगमन होते.

10. **दहावा दिवस व विजयादशमी – रथोत्सव** : विजयादशमीच्या दिवशी सकाळी २५ फूट उंचीच्या लाकडी रथातून मंदिर परिसरात प्रदक्षिणा होते. दुपारी ३ वाजता ३० फूट उंचीच्या सागवानी लाकडी रथातून भव्य शोभायात्रा काढली जाते. “व्यंकट रमणा गोविंदा… गोविंदा…” या जयघोषाने संपूर्ण शहर दुमदुमते. रथ शनिमंदिर, आंबेडकर नगर, दिलकश चौक, मोठा मारुती मंदिर या मार्गावरून फिरतो. सायंकाळी गोदावरी काठी रावणदहन केले जाते.कोजागिरी पौर्णिमेच्या दिवशी होणाऱ्या दीपोत्सवाने या महोत्सवाची सांगता होते.

*भोई समाजाचे योगदान आणि सामाजिक महत्त्व*

भोई समाजातील मानकरी भाई केवळ पालखी वाहून नेण्याचे काम करत नाहीत, तर संपूर्ण उत्सवाच्या व्यवस्थापनातही सहभागी असतात. ते श्रद्धेने सेवा करतात आणि परंपरा जिवंत ठेवतात. या माध्यमातून भोई समाजाने गंगाखेडच्या सांस्कृतिक वारशात आपले महत्त्वाचे स्थान निर्माण केले आहे.

हा उत्सव केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक एकतेचे प्रतीक आहे. विविध समाजांचे लोक एकत्र येऊन परंपरा जपतात. भोई समाजाचे पालखीचे मान हे या एकतेचे सुंदर उदाहरण आहे. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली ही परंपरा आजही टिकून आहे. त्यामध्ये आजच्या घडीला सिताराम गवते उर्फ बंडू, राजेश तमखाने, भगवान गवते, किशोर तमखाने, रामेश्वर गवते, अनिल तमखाने,मनोज तमखाने, नितेश तमखाने,दिपक तमखाने,शिवा खंडागळे, दिपक गवते, नागेश गवते, ज्ञानेश्वर गवते,दशरथ घटमल, अक्षय भारस्कर,अषीश तमखाने, रोहित तमखाने, अर्जुन, नारायण गवते, गणेश लहाणे, सुनिल तमखाने, जालींधर गवते, मंगेश गवते, रवि गवते, संतोष गवते हे उपस्थित राहून सेवा देतात हे भोई समाजाच्या निष्ठा आणि समर्पणाचे द्योतक आहे.

गंगाखेडचा बालाजी महोत्सव म्हणजे भक्ती, परंपरा आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा संगम. दहा दिवस चालणारे वेगवेगळे वाहन सोहळे आणि भोई समाजाचे मानकरी योगदान यामुळे हा उत्सव मराठवाड्यातील एक अनोखा सांस्कृतिक वारसा ठरतो. “व्यंकट रमणा गोविंदा”चा जयघोष आजही गोदावरीच्या काठावरून दुमदुमत असतो आणि भोई समाजाची सेवा या जयघोषात सामील होते.