तालुक्याची वैचारिक क्रांती जिल्हाभर!

 

प्रतिनिधी धाराजी जोगदंड उमरी

 धर्माबाद, बिलोली मार्गे 'शिक्षणाची वारी' पोहचली रेणुका मातेच्या चरणी.माहूरगडावर रंगला ज्ञान, मूल्ये आणि अध्यात्माचा लोकोत्सव!*

*_माहूरगडाच्या पवित्र भूमीत, ज्ञानाचा जागर मांडूया,_*

*_रेणुका मातेच्या साक्षीनं, शिक्षणाची गुढी उभारूया।_*

*_आली गुरूच्या दारी आज, ही प्रबोधनाची वारी,_*

*_अज्ञानाचा अंधार सारून, ज्ञानज्योत लावू घरोघरी!_*

                              शक्तीपीठ असलेल्या श्रीक्षेत्र माहूरगडावरील रेणुका मातेच्या शुभाशीर्वादाने आणि अत्यंत पवित्र वातावरणात सध्या एक अनोखा आणि प्रेरणादायी जागर सुरू आहे. अधिक मास (पुरुषोत्तम मास / धोंड्याचा महिना) या निमित्ताने 'आनंद दत्तधाम आश्रम' येथे १७ मे ते १५ जून २०२६ या काळात महिनाभर चालणाऱ्या महापंगत पर्वाचे आयोजन करण्यात आले आहे. याच अध्यात्मिक पर्वाचे औचित्य साधून, रविवारी १७ मे २०२६ रोजी पंचायत समिती उमरी (शिक्षण विभाग) आणि 'पालक प्रबोधन मंच, उमरी' यांच्या संयुक्त विद्यमाने "शिक्षणाची वारी, आली गुरूच्या दारी" हा समाजमनाला साद घालणारा ऐतिहासिक प्रबोधन महोत्सव मोठ्या उत्साहात पार पडला.

                                विज्ञान, अध्यात्म आणि लोककलेचा हा थक्क करणारा संगम केवळ एक कार्यक्रम नव्हता, तर समाजातील नैराश्य दूर करून नवी ऊर्जा देणारा एक वैचारिक सोहळा होता.

*भारूड, पोतराज, बुरगुंड्यातून, लोककलेचा रंगलाय थाट,*

*व्यसन, अंधश्रद्धा टाळून सारी, धरा आता प्रगतीची वाट।*

*जि. प. शाळेचा अभिमान उराशी, आनंददायी शिक्षणाचा ध्यास,*

*मूल्यसंस्कारांची शिदोरी घेऊन, घडवूया उद्याचा इतिहास!*

                                      आजच्या काळात समाजाला व्यसनाधीनता आणि अंधश्रद्धेने विळखा घातला आहे, तर दुसरीकडे जिल्हा परिषद शाळांचे अस्तित्त्व आणि गुणवत्ता टिकवण्याचे मोठे आव्हान उभे आहे. या ज्वलंत प्रश्नांवर केवळ साचेबद्ध आणि कंटाळवाणी भाषणे न झोडता, पारंपरिक लोककलेचा अत्यंत प्रभावी आधार घेण्यात आला. गण, गौळण, भारूड, वेडी, दारुडा, बुरगुंडा, मछिंद्रनाथ, पोतराज आणि वासुदेव अशा विविध माध्यमांतून प्रबोधनाची बीजे पेरण्यात आली.

                                    बुरगुंडा' हे संत एकनाथांच्या भारुडातील एक अत्यंत गाजलेले आणि अर्थपूर्ण रूपक आहे. बुरगुंडा म्हणजे एक प्रकारचा आजार किंवा समाजाला लागलेली कीड.समाजातील अज्ञान, गरिबी आणि चुकीच्या चालीरीती यावर प्रहार केला जातो. भक्ती संबोड यांनी या पात्राद्वारे समाजाचे डोळे उघडण्याचे काम केले. "शिक्षणाविना आपला विकास शक्य नाही, अज्ञानाचा बुरगुंडा शिक्षणाच्या औषधानेच बरा होईल," हा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश यातून देण्यात आला.

                                        पोतराज हा देवीचा भक्त असतो, जो स्वतःला आसूड मारून घेत देवीचा जोगवा मागतो. ग्रामीण भागात हे पात्र अत्यंत परिचयाचे आहे.*लिंबूरवाड सरांनी* या पात्राचा वापर अंधश्रद्धेवर 'आसूड' ओढण्यासाठी केला. खऱ्या अर्थाने देवीला प्रसन्न करायचे असेल, तर स्वतःला शारीरिक त्रास देण्यापेक्षा किंवा अंधश्रद्धेच्या आहारी जाण्यापेक्षा, आपल्या मुलांना शाळेत पाठवा आणि त्यांना ज्ञानाचा प्रकाश द्या. खरी भक्ती ही डोळस असली पाहिजे, हा विज्ञानाचा आणि अध्यात्माचा मेळ यातून साधण्यात आला.

                                        समाजाच्या दृष्टीने 'वेडी' वाटणारी, पण प्रत्यक्षात शिक्षणासाठी आसुसलेली आणि ज्ञानाचे महत्त्व जाणणारी ही स्त्री/व्यक्ती असते.आजच्या भौतिकवादी जगात जो शिक्षणाचा, मराठी शाळा वाचवण्याचा आणि मूल्यांचा ध्यास घेतो, त्याला समाज अनेकदा 'वेडा' ठरवतो. पण याच शिक्षणवेड्या लोकांमुळे समाजाचा उद्धार होतो. जिल्हा परिषद शाळेविषयीची तळमळ आणि १००% विद्यार्थी उपस्थितीचा ध्यास या पात्राने अत्यंत भावनिकरीत्या मांडला.

                                           नवनाथ संप्रदायातील मच्छिंद्रनाथ हे विद्येचे, सिद्धीचे आणि अध्यात्मिक ज्ञानाचे प्रतीक मानले जातात.*धडेकर सरांनी* या पात्राच्या माध्यमातून कार्यक्रमाला एक आध्यात्मिक उंची प्राप्त करून दिली. केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नाही, तर विद्यार्थ्यांमध्ये 'मूल्यसंवर्धन' होणे किती गरजेचे आहे, हे यातून मांडण्यात आले. योग्य संस्कार आणि आनंददायी शिक्षण हेच खऱ्या अर्थाने माणसाला सिद्धी (यश) प्राप्त करून देतात, असा उदात्त विचार यातून दिला गेला.

                                     पोपटाच्या साह्याने किंवा हाताच्या रेषा पाहून भविष्य सांगणारा 'भविष्यवाला' हे गावाकडचे एक गमतीदार पण फसव्या अंधश्रद्धेचे प्रतीक आहे.*कोळनूरकर सरांनी* या पात्राचा अत्यंत मिश्किल वापर केला. हाताच्या रेषांमध्ये भविष्य नसते, तर मुलांच्या हातात पाटी-पेन्सिल आणि पुस्तक दिल्यास त्यांचे भविष्य उज्ज्वल होते, हा संदेश त्यांनी दिला. नशिबावर विसंबून न राहता कर्मावर (शिक्षणावर) विश्वास ठेवा, असा यामागचा मूळ हेतू होता.

                                       समाजातील व्यसनाधीनतेचे आणि त्यामुळे उद्ध्वस्त होणाऱ्या संसाराचे जिवंत उदाहरण म्हणजे 'दारुडा'. भारुडामध्ये या पात्राला विशेष महत्त्व आहे.दारूच्या व्यसनामुळे केवळ एक व्यक्ती नाही, तर संपूर्ण कुटुंब आणि विशेषतः मुलांचे शिक्षण कसे बरबाद होते, हे या पात्राने अत्यंत प्रभावीपणे मांडले. प्रेक्षकांना हसवता-हसवता त्यांच्या डोळ्यांत अंजन घालण्याचे आणि 'व्यसनमुक्ती'चा थेट संदेश देण्याचे काम या पात्राने केले.

                             *मारोती संबोड सर* यांनी 'स्वच्छता दूत' बनून आरोग्य आणि स्वच्छता यांचे महत्त्व पटवून देणे. विद्यार्थी शाळेत रोज तेव्हाच येऊ शकतील, जेव्हा त्यांचे आरोग्य उत्तम असेल. परिसर स्वच्छता आणि विचारांची स्वच्छता (अंधश्रद्धा मुक्ती) या दोन्ही बाजूंवर या पात्राने प्रकाश टाकला

                                         शिक्षणाची वारी' या प्रबोधन महोत्सवात जिथे एकापेक्षा एक सरस आणि ऊर्जस्वल लोककला सादर झाल्या, तिथे प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठोका चुकवणारे आणि डोळ्यांच्या कडा ओलावणारे एक अत्यंत प्रभावी पात्र मंचावर अवतरले, ते म्हणजे *येडपलवार सरांनी* साकारलेली ७० वर्षीय 'आजीबाई'!आपल्या गाण्यातून त्यांनी जुन्या पिढीच्या आठवणींना उजाळा दिला. "माझ्या नातवंडांनो, याच मराठी शाळेच्या अंगणात आणि मातीत आपली पाळेमुळे रुजली आहेत. इथल्याच संस्कारांवर आपले बाप-जादे आणि मोठ्या मोठ्या पिढ्या घडल्या," असा भावपूर्ण संदेश त्यांनी आपल्या सुमधुर आणि आर्जवी सुरातून दिला.गीतातील शब्दांमधून त्यांनी मातृभाषेची गोडी आणि जिल्हा परिषद शाळेचा लळा अत्यंत सोप्या शब्दांत पालकांच्या काळजापर्यंत पोहोचवला.

                                    या सादरीकरणाला *गायक माऊली गायकवाड*, *केंद्रप्रमुख सतीश पाटील* आणि *केंद्रप्रमुख मधुकर पवार* यांच्या सुमधुर संगीताची जोड मिळाली. तर, *केंद्रप्रमुख देविदास गोडगे* आणि *पालक प्रबोधन मंचाचे अध्यक्ष दशरथ कांबळे* यांनी आपल्या ओघवत्या निवेदनातून या लोककलेचे अचूक विवेचन करत कार्यक्रमाची उंची अधिकच वाढवली.

                                    या 'शिक्षणाच्या वारी'चे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे केवळ साक्षरतेवर न थांबता पाटील सरानी 'मूल्यसंवर्धनावर' दिलेला भर. आज मातृभाषेतून (मराठीतून) मिळणारे शिक्षण हेच विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण आणि वैचारिक विकासाचा खरा पाया आहे, हा विचार या मंचावरून ठामपणे मांडण्यात आला.

                                 मराठी शाळांमधील 'आनंददायी शिक्षण' पद्धती आणि विद्यार्थ्यांची १००% उपस्थिती कशी टिकवता येईल, यावर विशेष मंथन झाले. केवळ शालेय अभ्यासक्रमापुरते मर्यादित न राहता, भविष्यातील आव्हानांसाठी विद्यार्थ्यांना तयार करण्यासाठी 'स्पर्श परीक्षा मार्गदर्शन' यांसारख्या उपक्रमांचे महत्त्वही विशद करण्यात आले.

*रोज दोन तास पाल्यांसाठी, हा मोलाचा मंत्र ध्यानी ठेवू,*

*मातृभाषेतील शिक्षणाने, यशाचे नवे शिखर गाठू।*

*ही वारी प्रबोधनाची, आता पोहोचवूया जनमानसात,*

*आदर्श पिढी घडवण्याचा, घेऊया नवा वसा हातात!*

                                     विद्यार्थ्यांच्या जीवनात शाळेइतकीच, किंबहुना त्याहून अधिक महत्त्वाची भूमिका पालकांची असते. उमरी तालुक्याचे गटशिक्षणाधिकारी *मा. श्री. सतीशजी दर्शनवाड साहेब* यांच्या संकल्पनेतून आणि उत्कृष्ट मार्गदर्शनाखाली ही 'वारी' साकार झाली. याप्रसंगी त्यांनी पालकांना एक अत्यंत मोलाचे आवाहन केले: *"पालकांनी आपल्या पाल्यांसाठी दररोज किमान दोन तास वेळ द्यावा."* आदर्श पिढी घडवण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा आलेख उंचावण्यासाठी हा संवाद आणि वेळ अत्यंत गरजेचा आहे, हा संदेश त्यांनी जनमानसात रुजवला.

                                             *महाराष्ट्र राज्याचे स्वच्छता दूत (बँड अँबेसिडर) व आयटीआयचे प्रमुख मार्गदर्शक प.पु. राष्ट्रसंत सद्गुरु साईनाथ महाराज (वसमतकर, बीतनाळकर, बरबडेकर)* यांच्या भव्य, नेटके आणि शिस्तबद्ध आयोजनामुळे हा वैचारिक सोहळा कमालीचा यशस्वी झाला. प्रा. श्रीकांत सर गोरठेकर यांच्यासारख्या मान्यवरांनी आणि उपस्थित पालकांनी व्यक्त केलेल्या भावना या उपक्रमाचे यश अधोरेखित करतात. "गेल्या अनेक दिवसांपासून मनावर असलेले नैराश्याचे सावट या कार्यक्रमाने पूर्णपणे दूर केले," ही प्रातिनिधिक प्रतिक्रिया बरेच काही सांगून जाते.

*अधिक मासाच्या पुण्य पर्वात, महाराजांनी दिला नवा विचार,*

*अन्नदानासोबत माहूरगडावर, झाला शिक्षणाचाही मोठा जागर।*

*साईनाथ महाराजांचा हा उपक्रम, ठरलाय समाजासाठी दीपस्तंभ,*

*लोककलेच्या या अनोख्या वारीने, रचलाय एका नव्या क्रांतीचा आरंभ!*

                                       "ज्ञानाचा दिवा घरोघरी लावा, जि. प. शाळेचा अभिमान बाळगावा" हे ब्रीदवाक्य घेऊन चाललेल्या या प्रबोधन टीमचे आणि कलाकारांचे कार्य खरोखरच वंदनीय आहे. जिल्हा परिषद शाळांचा सर्वांगीण विकास साधण्यासाठी आणि समाजाला व्यसनमुक्ती व अंधश्रद्धा मुक्तीचा मार्ग दाखवण्यासाठी माहूरगडाच्या पवित्र भूमीतून सुरू झालेला हा शिक्षणाचा आणि मूल्यांचा जागर, निश्चितच प्रत्येक घराघरात आणि मनामनात पोहोचेल, यात शंका नाही!